1. W jakim stopniu teocentryczna koncepcja świata wpłynęła na sztukę i literarturę średniowiecza?
- hagiografia;
- scholastyka;
- dramat liturgiczny;
- misterium;
- motywy religijne w rzeźbach i płaskorzeźbach;
2. Śmierć Rolanda i sceny umierania w literaturze polskiej. Jakie zabiegi literackie służą mitologizacji albo deheroizacji postaci?
a) mitologizacja:
- miejsce śmierci (np. wzgórze - aluzja do Golgoty);
- gromadzenie wokół siebie atrybutów swojego stanu;
- ostatnia spowiedź (przywołaniw wiary, ojczyzny);
- akt zgonu przypominający śmierć Chrystusa;
- zabranie duszy bohatera do nieba;
b) deheroizacja:
- brak patosu;
- naturalistyczne, drastyczne opisy bez komantarza;
- śmierć bohatera nie jest kulminacyjną sceną utworu;
3. "Bogurodzica" jako jeden z najstarszych utworów w języku polskim.
a) archaizmy:
- leksykalne (gospodzin - pan, dziela - dla);
- fonetyczne (formy bez przegłosu: zwolena, sławiena);
- fleksyjne (użycie mianownika w funkcji wołacza: Bogurodzica, dziewica);
- składniowe - składnia bezprzyimkowa: Bogiem sławiena (przez Boga);
b) wiersz intonacyjno - zdaniowy;
c) rymy wewnętrzne i zewnętrzne;
4. W czym dostrzegasz wartość kultury średniowiecza?
- kultura rycerska, dworska;
- tworzenie literatury świeckiej w językach narodowych;
- wykształcenie trzech stylów w ówczesnej sztuce (bizantyńskiego, romańskiego, gotyckiego);
- wykształcenie się polskiego dialektu kulturalnego na podstawie dialektów regionalnych (wielkopolskiego i małopolskiego);
- wykształcenie się polskiego wiersza sylabicznego, opartego na równej ilości zgłosek i rymu;
- podjęcie pierwszych prób ujednolicenia pisowni polskiej (m.in. przez Jakuba Parkoszowica z Żórawnicy w 1440 r.);
- włączenie ziem polskich w orbitę wpływów kultury Zachodu (przyjęcie chrześcijaństwa zależnego do Rzymu a nie od Bizancjum);
- powstanie pierwszej pieśni o charakterze hymnu narodowego - "Bogurodzicy";
5. Toposy biblijne w literaturze (omów na przykładach)
a) topos Arkadii - Edenu:
- I. Krasicki "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki" - kraina Nipu;
- Voltaire "Kandyd, czyli optymizm" - kraina Eldorado;
- Jerzy Andrzejewski "Bramy raju";
b) topos genezyjski:
- J.Kochanowski "Czego chcesz od nas, Panie";
- Cz. Miłosz "Słońce" ;
- Jan Twardowski "Podziękowanie";
- Z. Herbet "Modlitwa Pana Cogito - podróżnika"
6. Uzasadnij, że antyk jest źródłem kultury europejskiej. Przedstaw kilka argumentów.
- liczne nawiązania do wątków imotywów antycznych;
- sięganie do antycznych wzorców gatunkowych (np. epos, oda, epigramat, anakreontyk, elegia, itd.);
- wykorzystywanie w wielu późniejszych epokach antycznych kanonów piękna w literaturze i sztuce;
- nawiązania do antycznych orientacji mitologicznych;
- ze starożytnej greki i łaciny czerpały niemal wszystkie nowożytne języki europejskie;
- wątki i motywy antyczne służą niejednokrotnie próbom wyjaśnienia sytuacji człowieka współczesnego;
________________________________________
7. Reinterpretacja mitów w literaturze i sztuce (omów na przykładach).
-SZTUKA:
a) P. Bruegel "Upadek Ikara"
- LITERATURA:
a) L. Staff "Odys"- życie każdego człowieka jest "wędrówką Odysa" do upragnionego celu;
b) J. Lechoń "Iliada" - poeta kojarzy odległe dzieje z historią współczesną - Warszwa przypomina mu Troję, jej obrońcy - walecznych Trojan, Priam - cierpiącego ojca;
c) L. Kruczkowski "Niemcy" - Ruth ratująca Petersa i poswięcająca się za niego w imię wyznawanych zasad przypomina Antygonę;
d) J. Kochanowski "Odprawa posłów greckich" - fiasko misji przybyłych po Helenę greckich posłów stanowi punk wyjścia tragedii;
e) S. Grochowiak "Ikar";
f) E.Bryll "Wciąż o Ikarach głoszą";
reinterpretacja - powtórne, kolejne odczytanie, wyjaśnienie, wytłumaczenie zjawisk i problemów; kultura nowożytna bardzo często reinterpretuje treści zawarte w mitach (archetypach lub topice).
________________________________________
8. Na przykładzie "Antygony" lub "Króla Edypa" omów cechy gatunkowe tragedii.
a) kompozycja:
- prolog;
- parodos;
- epeisodia;
- stasimony;
- exodos;
b) formuła (trzy jedności):
- jedność miejsca;
- czasu (do 24 godzin);
- jedność akcji (logiczne następstwo zdarzeń);
c) zasada decorum;
d) pojęcia związane z tragedią:
- katharsis - oczyszczenie; poprzez uzmysłowienie prawd zasadniczych miało uwalniać od codziennych problemów;
- konflikt tragiczny - osoba zdeterminowana przez Fatum; brak możliwości wyboru;
- ironia tragiczna - zmiana sensu ludzkich działań;
________________________________________
9. Omów na przykładach kontynuację wątków i mytowów biblijnych w literaturze polskiej.
- MOTYW STWORZENIA ŚWIATA
a) Z. Herbert "Modlitwa Pana Cogito - podróżnika" - podziękowanie za piękno i różnorodność świata;
b) Cz. Miłosz "Słońce"- uwielbienie Boga Stwórcy;
- WĄTEK PROFETYCZNY (PROROCZY)
a) Cz. Miłosz "Który skrzywdziłeś..."
b) Cz. Miłosz "Piosenka o końcu świata"
- APOKALIPSA
a) wiersze K.K.Baczyńskiego np. "Ten czas"; "Pokolenie"; "Niebo złote";
b) T. Konwicki "Mała apokalipsa" - opis świata w stanie rozkładu;
________________________________________
10. Omów na wybranych przykładach kontynuację grecko - rzymskich wątków i motywów antycznych w literaturze polskiej.
- motyw Antygony:
a) Cz. Miłosz "W Warszawie" - poeta nie chce być "płaczką żałobną" (rozważania jaką poezję powinno się tworzyć po wojnie.)
b) U. Kozioł "Larum"- los Antygony opłakującej braci porównany z tragedią dziewczyny z Hiroszimy;
- motyw ikaryjski:
a) S. Grochowiak "Ikar" - podniebnym lotom Ikara przeciwstawione przyziemne czynnośći;
b) E. Bryll "Wciąż o Ikarach głoszą" - postawie Ikara przeciwstawiona postawa Dedala - trzeźwego, praktycznego;
- motyw Nike:
a) Z. Herbert "Nike, która się waha" - posąg Nike - sztuka umacniająca postawy niezłomne;
b) M. Pawlikowska - Jasnożewska "Nike" - posąg Nike z Samotraki - nieszczęśliwa, odrzucona miłość;
________________________________________
11. Twórcza recepcja antycznego dziedzictwa w renesansie.
- starożytność staje się wzorcem dla kultury, literatury, sztuki;
- odkrywanie antyku wraz z całym jego dorobkiem kulturalnym;
- przywoływanie dawnej świetnośći starożytnej sztuki;
- przekłady starożytnych dzieł na języki narodowe;
- związek humanizmu z antykiem;
- przejomowanie starożytnych gatunków: pieśń, elegia, fraszka, dialog, tragedia;
- odwoływanie się do mitologii;
________________________________________
12. Renesansowa koncepcja życia i jej kształt literacki w twórczośći wybranych pisarzy polskich XVI w.
a) Jan Kochanowski
- najważniejsze w ludzkim życiu są: cnota i czyste sumienie;
- należy się interesować wszystkimi przejawami życia, całym bogactwem przeżyć i wzruszeń;
- trzeba pamiętać o zmienności losu i zdobywać umiejętność znoszenia jego przeciwności;
- śmierć jest nieuniknionym, naturalnym końcem egzystencji człowieka na ziemi;
- o śmierci myśli się bez lęku;
b) Mikołaj Rej
- afirmacja życia doczesnego i uroków z niego płynących;
- najwyższa wartość - cnota (życie zgodne z naturą, patriotyzm, uczciwość);
- życie - cykl powtarzających się okresów narodzin, dojrzewania, owocowania, śmierci;
- ścisły związek życia człowieka z rytmem przyrody;
c) Mikołaj Sęp Szarzyński
- życie ludzkie jako ustawiczny bój, ciągła walka ducha z szatanem;
- człowiek rozdarty między grzechem a potrzebą wiary jest pełen lęku;
- jedyny stały punkt odniesienia - Bóg;
- należy dążyć dozbawienia i ufać w Boże miłosierdzie;
________________________________________
13."Treny" Jana Kochanowskiego - klęska czy triumf renesansowej humanistyki?
- bezradność wobec wyroków boskich;
- zwątpienie we wszystkie wypracowane przez siebie idee i wartości;
- w zetknięciu z faktami rozum nie przynosi ulgi i pocieszenia;
- ulga przychodzi dopiero z czasem;
- negacja wiary w boski porządek świata;
- brak wiary w boską sprawiedliwość i opatrzność;
- niewiara w możliwości poznawcze człowieka;
- poecie w końcu udaje się pokonać kryzys światopoglądowy i odbudować świat wartości na gruncie humanizmu.
________________________________________
14. Jak literatura od XVI do XVIII wieku ujmowała problem powinności obywatela wobec państwa (omów na przykładach).
a) A. Frycz Modrzewski "O poprawie Rzeczypospolitej".
- dobre obyczaje gwarantem pomyślności i stabilności państwa;
- równość wszystkich obywateli wobec prawa;
- obywatele powinni dążyć do wzmocnienia obronności państwa;
b) Piotr Skarga "Kazania sejmowe"
- miłość do ojczyzny i ofiarność dla niej;
- dobra powinny być wydawane na obronę i rozwój państwa a nie na zbytki;
- uczestnicy sejmu mają rządzić dla dobra Polski i wszystkich jej obywateli;
c) Wacław Potocki
- nie przedkładanie interesu własnego nad interes państwa;
- wzmacnianie obronności kraju;
- dostrzeganie zagrożeń Polski ze strony sąsiadów;
d) J. Ursyn Niemcewicz "Powrót posła"
- popieranie obozu reform;
- reforma kraju;
- zlikwidowanie niesprawiedliwych praw;
________________________________________
15. Harmonia czy niepokój? - sposoby widzenia świata w twórczości Kochanowskiego i Sępa-Szarzyńskiego.
a) Kochanowski
- człowiek dąży do szczęscia;
- pojmowanie świata podobne jak u stoików;
- najważniejsze w ludzkim życiu są cnota i czyste sumienie;
- kierowanie się w życiu zasadą "złotego środka";
- refleksja nad urodą i dobrodziejstwami świata;
- należy pamiętać o zmienności losu i zdobyć umiejętność znoszenia jego przeciwnośći;
- śmierć jest naturalnym i nieuniknionym końcem egzystencji człowieka na ziemi;
- o śmierci myśli się bez lęku;
- artysta ma przeświadczenie iż nieśmiertelność zapewni mu jego dorobek twórczy;
b) Sęp-Szarzyński
- życie ludzkie jako ustawiczny bój, ciągła walka ducha z szatanem;
- brak pochwały życia;
- duży dystans między Bogiem a człowiekiem;
- nieufność wobec świata i ludzi;
- świat jest domeną szatana;
- jedynym stałym punktem we wszechświecie jest Bóg "nieruchomyporuszyciel wszechrzeczy";
________________________________________
16. "Pieśń o spustoszeniu Podola"; "Powrót posła", "Przedwiośnie" - co łączy te utwory?
- charakter patriotyczny;
- działanie dla dobra ojczyzny;
- chęc poprawy sytuacji w Polsce;
- poruszanie aktualnych problemów politycznych;
- przestrzeganie przed powtórzeniem starych błędów;
________________________________________
17. "Wy, którzy Pospolitą Rzeczą władacie" Kochanowskiego i "Który skrzywdziłeś" Miłosza - co łączy te utwory?
- uświadomienie rządzącym państwem odpowiedzialności jaka na nich ciąży;
- rządzący mają dbać o dobro ogółu a nie swoje prywatne sprawy;
- za swoje czyny zostaną później ocenieni (przez Boga, historię);
- motyw profetyczny;
________________________________________
18. Obywatel i państwo - różne ujęcia stylistyczne i gatunkowe w wybranych utworach od XVI do XVIIIw.
a) Piotr Skarga "Kazania sejmowe"
- formuła kazań;
- przyrównanie ojczyzny do matki i tonącego okrętu;
- powtórzenia, pytania retoryczne, kontrasty, inwersje;
- połączenie antycznej retoryki z biblijną stylistyką oraz pasją moralizatorską;
b) Ignacy Krasicki
- bajki;
- satyry;
- poemat heroikomiczny;
c) Andrzej Frycz-Modrzewski
- traktat polityczny;
d) Wacław Potocki
- epos "Transakcja wojny chocimskiej"
- wiersze polityczne;
________________________________________
19. Barokowa estetyka "dworska" w twórczości Jana Andrzeja Morsztyna.
- olśniewające, lekkie i błyskotliwe wiersze o tematyce miłosnej lub towarzyskiej;
- "lekkość" pióra i niezwykła sprawność językowa;
- inspiracja marinizmem (zadziwianie czytelnika niezwykłością operacji językowych);
- konceptyzm;
- poezja cechuje się wysokim kunsztem słowa;
- twórczość poetycka nie zawsze jest nastawiona na wierne odzwierciedlanie rzeczywistości;
________________________________________
20. Motyw "nierządnego królewstwa" i jego literacki kształt w twórczości Kochanowskiego, Skargi lub Potockiego.
a) Kochanowski
- nierządne królewstwo - Troja; anarchia;
- dramat renesansowy;
- prywata;
b) Skarga (Potocki)
- niesprawiedliwe prawa
- prywata
- osłabienie władzy monarszej;
- brak ofiarności dla ojczyzny;
________________________________________
21. Krasicki jako obserwator i nauczyciel społeczeństwa polskiego XVIIIw.
- dydaktyzm i humor bajek - krytyka różnych wad i przywar społeczeństwa;
- satyry - krytyka zepsutego świata;
- "Monachomachia" - satyryczny obraz konserwatywnego, sarmackiegokleru;
- dydaktyzm powieści "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki" (ukazanie niedomagań Rzeczypospolitej);
________________________________________
22. Czy w literaturze i sztuce odbija się światopogląd epoki? (omów na przykładach).
a) średniowiecze
- fanatyzm religijny;
- literatura parenetyczna (wzór idealnego rycerza, władcy);
- królowa nauk - teologia;
- w dziełach przewaga tematyki religijnej (akcenty umoralniające);
- w sztuce przewaga tryptyków, ołtarzy, ikon, polichromii;
- muzyka - chorały gregoriańskie, antyfonarze;
b) oświecenie
- szerzenie poglądów, że władza jest wynikiem umowy społecznej (np. Russo - "Umowa społeczna"; H.Kołłątaj - przedmowa "Do Prześwietnej Deputacji";
- propozycje reform ustriju Polski (np. Konarski "O skutecznym rad sposobie");
- utwory moralizatorskie;
- ścisłe powiązanie literatury z życiem narodu;
- największą popularnością cieszą się gatunki literackie nacechowane krytycyzmem i dydaktyzmem (satyry, komedie, poematy heroikomiczne, bajki, itp.);
- racjonalizm rozkwit - publicystyki politycznej;
________________________________________
23. Teatr jako "świecka kazalnica". Wyjaśnij metaforę w odniesieniu do teatru doby oświecenia.
- dramaty służyły jako narzędzie aktualnego politycznego oddziaływania na odbiorców;
- w dramatach sięgano do historii narodowej by w przeszłości szukać wzorców wzniosłych postaw;
- komedie kreowały wzorce osobowe, propagowały poglądy, ośmieszały przeciwników;
- dramaty ośmieszały i krytykowały zabobony i inne wady sarmackie;
________________________________________
24. Koncepcje poety i poezji w twórczości romantyków - role, zadania, oczekiwania.
a) rola poezji:
- zagrzewanie do czynu;
- łączenie tradycji ze współczesnoscią;
- podtrzymywanie pamięci o wielkich czynach i historii narodu;
- uspokajanie narodu;
b) rola poety:
- utrzymywanie ciągłości tradycji narodowej;
- wezwanie do walki i przeprowadzenia zrywu niepodległościowego;
- poeta-mesjasz, który na siebie bierze cierpienie narodu;
________________________________________
25. Jakie typowe tendencje epoki ilustrują utwory doby romantyzmu?
- ludowość (np. A. Mickiewicz "Ballady i romanse", "Pan Tadeusz"; Juliusz Słowacki "Beniowski");
- synkretyzm (np. A. Mickiewicz "Dziady");
- orientalizm (Byron "Giaur");
- historyzm (A. Mickiewicz "Konrad Wallenrod"; Słowacki "Mazepa");
- fantastyka;
- tajemniczość;
- mistycyzm;
- mesjanizm (A. Mickiewicz "Dziady", "Księgi narodu polskiego ipielgrzymstwa polskiego");
- indywidualizm romantyczny (Goethe "Cierpienia młodego Wertera");
________________________________________
26. Programowy charakter ballad Mickiewicza - spór ideowy, generacyjny, estetyczny romantyków i klasyków.
- gatunek - ballada - nie jest gatunkiem klasycznym, wywodzi się z literatury ludowej;
- fabuła ballad pochodzi wprost z ludowych opowieści i wierzeń;
- wśród bohaterów ballad spotykamy widma ("Lilije"; "Romantyczność"), rusałki ("Świtezianka"; "Rybka"), diabły i duchy ("To lubię"; "Pani Twardowska") a więc postacie fantastyczne;
- wydarzenia mają często charakter nadprzyrodzony - trudno je wyjaśnić w sposób naukowy;
- fantastyka, tajemniczość i atmosfera grozy wciąż towarzyszy "balladowym" postaciom i ich losom;
- w balladach mamy do czynienia z punktem widzenia ludu, z ludowym kodeksem moralnym i ludowym wyjaśnianem zagadek tego świata;
- natura ścisle zespolona z losami bohaterów - stanowi tło dla ich losów;
- duża rola uczuć i przeżyć duchowych bohatera;
- język prosty, potoczny, powtórzenia, onomatopeje;
________________________________________
27. Kult ludzi wielkich w poezji Norwida (omów na przykładach).
o "Bema pamięci żałobny rapsod"
- bohater ponadnarodowy i ponadczasowy;
- postać Bema ma swym życiem ilustrować ideę postępu ludzkości, polegającą na realizowaniu zasady wolności, demokracji i chrześcijańskich ideałów moralnych;
o "Do obywatela Johna Browna"
- Brown - uosobienie idei wolności, której sprzeniewierzyła się Ameryka;
- śmierć Browna nie jest klęską, jest przekazaniem idei i realizowaniem się postępu;
o "Fortepian Szopena"
- Szopen jest dla Norwida ideałem artysty;
- w twórczości artstycznej realizuje się postęp w postaci dążenia do ideału, którym jest połączenie elementów narodowych z tradycją śródziemnomorską i chrześcijańską;
o "Coś ty Atenom zrobił, Sokratesie..."
- losem wybitnych jednostek jest niezrozumienie przez współczesne pokolenie;
- bohaterowie to ludzie wyprzedzający epokę, głoszący idee niepopularne, do których ludzkość musi dojrzeć aby je zrozumieć;
________________________________________
28. Ewolucja bohatera romantycznego jako znak przemian historycznych i światopoglądowych.
a) spór klasyków z romantykami
- Karusia - obłąkanie - przejaw życia duchowego;
b) nawiązanie do zagrnicznych romantyków
- Gustaw - IV cz. "Dziadów"
- Konrad Wallenrod
c) powstanie listopadowe i jego klęska
- Konrad - III cz. "Dziadów";
- Kordian;
- Hrabia Henryk;
-Jacek Soplica;
________________________________________
29. Konrad , ksiądz Piotr, Wysocki - trzy kreacje "Dziadów" jako wyraz sprzeczności ideowych.
a) Konrad
- wyzywa Boga na pojedynek;
- pragnie narodowi polskiemu przywrócić wolność, nawet za cenę własnego życia;
- przypisuje sobie zdolność do odczuwania największej miłośći;
- posuwa się do bluźnierstwa;
b) ksiądz Piotr
- przyjmuje z pokorą wyroki Boskie;
- miłuje Boga;
- nie przeżywa wątpliwości;
c) Wysocki
- jest przekonany, że w narodzie drzemią ukryte siły;
- uważa, że w społeczeństwie oprócz zdrajców jest wielu prawdziwych patriotów;
________________________________________
30. Od ludowego po ogólnoludzkie - romantyczne widzenie świata i człowieka w balladach i II części "Dziadów"
a) ballady
- przeżycia i uczucia człowieka obłakanego, wykraczające poza granice normalności są przejawami życia duchowego;
- doznania związane ze sferą duchową są wyniesione ponad poznanie zmysłowe;
- w podaniach ludowych ukryta jest prawda życiowa;
- świat jest niepojętnym dla zwykłego śmiertelnika układem sił rządzących życiem na ziemi i biegiem historii, a także losem każdej jednostki;
- człowiek może tylko biernie poddawać się skutkom działania sił natury;
- na świecie nie ma zbrodni bez kary;
b) "Dziady" cz.II
- problem winy i kary;
- pełne człowieczeństwo może osiągnąć ten, kto nie uciekał w życiu od cierpienia, nie zadawał męki bliźnim, potrafił obdarzyć kogoś miłością;
- ingerencja świata nadzmysłowego w sprawy ziemskie;
- potrzeba kontaktu między światem żywych i umarłych;
- naiwna wiara, wsparta magią obrzędu pozwala dotrzeć do obszarów bytu, niedostępnych poznaniu rozumowemu;
- ocenę moralną postaci odbieramy z punktu widzenia moralności ludowej;
